Kontekst historyczny i znaczenie rozmów
Porozumienie AK-DSZ z OUN-B i UPA. W ostatnich dniach II wojny światowej na terenie powiatu lubaczowskiego miały miejsce rozmowy kierownictwa Inspektoratu Armii Krajowej — Delegatury Sił Zbrojnych (AK-DSZ) Zamość z przedstawicielami Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR), Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów — Bandery (OUN-B) oraz Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Ich efektem było oczywiście zawarcie 21 maja 1945 roku porozumienia o nieagresji oraz współpracy na obszarze kilku powiatów.
Wyjątkowość rozmów w latach 1945-1946
Spośród wszystkich rozmów prowadzonych w latach 1945-1946, te zasługują bez wątpienia na szczególną uwagę. Wyjątkowość tych rozmów z pewnością wynikała z obecności bardzo wysoko umocowanej reprezentacji ukraińskiego podziemia, która specjalnie na te rozmowy przybyła z Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej (USRS). Członkami tej delegacji byli ppłk Jurij Łopatynśkyj „Kałyna”, „Szejk” oraz por. Bohdan Hwozdećkyj „Kora”. Wysłani przez UHWR, OUN-B i Główne Dowództwo UPA, reprezentowali oni najwyższe władze polityczno-wojskowe ukraińskiego podziemia. Delegatom udzielono pełnomocnictw do prowadzenia negocjacji dotyczących rozpoczęcia rozmów z Rządem RP w Londynie. Ukraińscy uczestnicy późniejszych spotkań z AK -WiN reprezentowali już tylko miejscowe struktury OUN-B i UPA z terenu Polski.
Kontrowersje dotyczące miejsca rozmów
Od wielu lat wśród historyków występują różnice zdań dotyczące miejsca, gdzie 2 maja 1945 r. prowadzone były rozmowy wstępne polskiej i ukraińskiej konspiracji. Ponadto nie wskazano jednoznacznie miejsca, w którym 21 maja 1945 r. zawarte zostało porozumienie.
Rozmowy wstępne
Przysiółek Doliny – Żuków
Rozmowy, które poprzedzały spotkanie główne, przeprowadzono 2 maja 1945 r. w przysiółku Doliny, który należy do wsi Żuków. Obecnie ta miejscowość leży na terenie gminy Cieszanów, w powiecie lubaczowskim, natomiast wówczas znajdowała się w obrębie gminy zbiorowej Płazów. Data tego spotkania jest znana dzięki sprawozdaniu strony polskiej, które wyraźnie podaje, to znaczy, że odbyło się ono właśnie 2 maja 1945 r.
Różne wersje miejsc rozmów
Ruda Różaniecka i inne lokalizacje
Przez wiele lat uważano, że miejscem spotkania była Ruda Różaniecka, na podstawie książki Antoniego B. Szczęśniaka i Wiesława Z. Szoty „Droga do nikąd” z 1973 r. Autorzy twierdzili, że główne spotkanie odbyło się 21 maja 1945 r. w Rudzie Różanieckiej, choć nie wskazali miejsca rozmów wstępnych. Inni autorzy, jak Grzegorz Motyka i Rafał Wnuk, powtórzyli tę informację w swojej książce „Pany” i „rezuny”. Z kolei Zdzisław Konieczny wskazał na Narol w swojej publikacji „Stosunki polsko-ukraińskie na ziemiach obecnej Polski w latach 1918-1947”.
Doliny – dom „Bujaka”
Pierwsza wzmianka o Dolinach pojawiła się w 1997 r. w książce „1947. Propamjatna Knyha”, w której zamieszczono wspomnienia Mychajła Szymańskiego. Pisał on, że rozmowy przeprowadzono w domu „Bujaka”, Bronisława Ważnego. Jak również, historyk Mariusz Zajączkowski potwierdził te informacje w swoim opracowaniu „Drogi do porozumienia między polskim i ukraińskim podziemiem”. Uczestnicy rozmów wstępnych potwierdzali prowadzenie rozmów w domu Bronisława Ważnego.
Zeznania „Gonty” i kontrowersje związane z Ostrówkami
Nieścisłości w zeznaniach „Gonty” Mychajło Walnyćkyj „Gonta” zeznał, że spotkano się w Ostrówkach, w domu gospodarza o przydomku „Kupe”. Jednak w jego zeznaniach są pewne nieścisłości. Twierdził on, że informację uzyskał od Andrzeja Wankiewicza ps. „Wuż”, który uczestniczył w spotkaniu jako członek ochrony. Jak stwierdził Dymitr Kuszczak, „Wuż” nie mógł 21 maja 1945 r. ochraniać polsko-ukraińskiego spotkania, ponieważ przebywał wtedy jeszcze w Niemczech.
Mykoła Radejko „Krym” – błędne informacje Walnyćkyj podał również, że ze strony ukraińskiej w spotkaniu uczestniczył Mykoła Radejko „Krym”, który według niego pełnił wówczas funkcję zastępcy prowidnyka II Okręgu OUN-B, gdzie toczyły się rozmowy. Jest to jednak niezgodne z prawdą. „Krym” od marca do października 1945 r. pełnił funkcję prowidnyka Nadrejonu „Beskid” w I Okręgu OUN-B. Do II Okręgu został przeniesiony nie wcześniej niż jesienią 1945 r.
Żary – właściwe miejsce rozmów
Doliny – przysiółek Żukowa
Kolejnym wymienianym przez historyków miejscem, gdzie miało dojść do spotkania AK-DSZ z OUN-B i UPA, jest przysiółek Żukowa – Doliny. Doszło tu prawdopodobnie do pomyłki, a mianowicie rozmowy wstępne przeprowadzone w Dolinach przez „Polakowskiego” i „Wyra” uznano za spotkanie główne.
Analiza publikacji i relacje świadków
Przeprowadzona analiza publikacji, kwerenda w archiwach oraz zebrane relacje pozwalają jednoznacznie bez wątpienia stwierdzić, że do głównego spotkania pomiędzy AK-DSZ a OUN-B i UPA doszło w przysiółku Lublińca Nowego o nazwie Żary.
Wspomnienia Mychajła Szymanśkiego Pierwsza informacja o spotkaniu w Żarach znalazła się w książce „1947. Propamjatna Knyha”. W zamieszczonych tam wspomnieniach Mychajło Szymanśkyj pisał o tym wydarzeniu: „Czerwiec. Jestem z drużyną na Żarach. W terenie spokój. Dowiaduję się o przygotowaniach do spotkania naszego dowództwa z akowskim, w chacie Buterłyma na Żarach. „Buk” kazał dać czterech strzelców, posprzątać w niej, przynieść krzesła i stół”.
Zeznania uczestników i świadków Mychajło Szymanśkyj wymienił również, że wśród Polaków, którzy przybyli na rozmowy, był dwóch majorów i jeden porucznik. Wspomnienia pisał wiele lat po wydarzeniu, co może tłumaczyć nieścisłości w dacie (21 maja 1945 r. zamiast czerwca). Jednak lokalizacja przysiółku Żary wydaje się pewna.
Uczestnicy polsko-ukraińskich rozmów w Żarach
Zeznania Mychajła Szymanśkyj potwierdza także ppor. Edmund Krzyżanowski „Bez”. W rozmowach 21 maja 1945 r. w Żarach stronę polską reprezentowali:
- kpt. Marian Gołębiewski „Irka”, inspektor Inspektoratu AK-DSZ Zamość
- kpt. Stanisław Książek „Rota”, komendant Obwodu AK-DSZ Tomaszów Lubelski
- por. Jan Turowski „Norbert”, adiutant inspektora „Stera”
- por. Marian Warda „Polakowski”, komendant V rejonu Obwodu AK-DSZ Tomaszów Lubelski
- ppor. Stefan Pluta „Jodła”, dowódca 5. kompanii Dzików Stary, V rejonu Obwodu AK-DSZ Tomaszów Lubelski
- ppor. Edmund Krzyżanowski „Bez”, dowódca 2. kompanii Ruda Różaniecka, V rejonu Obwodu AK-DSZ Tomaszów Lubelski
- kpr. Józef Borecki „Komar”, adiutant komendanta „Roty”
- kpt. Franciszek Przysiężniak „Ojciec Jan”, komendant Oddziałów Leśnych Okręgu Rzeszów Narodowego Związku Wojskowego
Delegacja ukraińska — Stronę ukraińską reprezentowali:
- ppłk Jurij Łopatynśkyj „Kałyna”, przedstawiciel UHWR i Głównego Dowództwa UPA
- Mykoła Wynnyczuk „Komijczuk”, referent organizacyjny II Okręgu OUN-B
- Serhij Martyniuk „Hrab”, członek struktur III Okręgu OUN-B
Podczas rozmów zawarto porozumienie AK-DSZ z OUN-B i UPA o współpracy. Kolejne spotkania tam na terenie województwa lubelskiego i zawierane umowy były kontynuacją porozumienia z 21 maja 1945 r. W rezultacie najważniejszym efektem było przerwanie represji, które dotykały ludność cywilną.
21 травня 1945 у Жарах коло Люблинця Нового зустрілися члени полського і українського підпілля. Обидві сторони ретельно підготувалися до цієї зустрічі і мали великі очікування. Після кількагодинних спокійних і ділових переговорів укладено договір про співпрацю, яка, попри різні проблеми, продовжилася до літа 1947 року. Сьогодні в Люблинці немає присілка Жари. Там, де були обійстя росте ліс. Після аналізу документів, свідчень і пошуків, я локалізував місце, у якому, на мою думку 72 роки тому стояли столи, за якими сиділи учасники переговорів.
